Arịrịọ maka nhọpụta: Ndị na-ekpebi ọdịmma nke uche na ndị na-eto eto - njedebe 17 Nọvemba

Na oge nke Mbọchị Ahụ Ike Uche Worldwa, International Science Council ekwenyela ịrụkọ ọrụ ọnụ na WHO na-enyocha ihe na-akpata mmụba ngwa ngwa na-efunahụ ahụike uche na ndị na-eto eto. Nke a kwekọrọ na Memorandum of Understanding binyere aka n'etiti ISC na WHO na 2022.

Enwere nnukwu ihe akaebe na-egosi na ọnụ ọgụgụ nke ọnwụ nke ahụike uche n'etiti ndị ntorobịa na-arị elu ngwa ngwa n'ime afọ 15 gara aga ma na-aga n'ihu na-arị elu. Ọ bụ ezie na data mgbasa ozi nwere oke maka ọtụtụ ụwa, usoro ndị a na-agbanwe agbanwe ma dị egwu. Enwere ọtụtụ ihe akaebe na-egosi na ọtụtụ okwu gbasara ahụike uche nwere prodromes ha na nwata, nwata na n'oge uto. Mfu a na-adịbeghị anya na nke na-emewanyewanye nke ọma na ọdịmma onwe onye maka ụmụaka na ndị ntorobịa gburugburu ụwa nwere mmetụta dị ukwuu maka ịdịmma ndụ ogologo oge, ahụike anụ ahụ, mmezu agụmakwụkwọ, na mmekọrita na ọrụ aka na ya kwesịrị inwe nnukwu nchegbu.

Ihe kpatara nke a pụtara na-akawanye njọ n'oge na-adịbeghị anya na ọdịmma onwe onye n'ime ndị ntorobịa apụtachaghị nke ọma. Nke dị mkpa, n'agbanyeghị na ọrịa COVID-19 nwere nke ọma emetụtara ahụike uche ntorobịa, ihe akaebe na-egosi na ọnụ ọgụgụ nke ihe ịma aka ahụike uche maka ndị na-eto eto nọ na-arị elu nke ọma tupu ọrịa ahụ amalite. 

Okwu gbasara ahụike uche amụbaala n'akụkụ ọ bụla nke ndị mmadụ, ma ọzọ, n'ụzọ na-ekwesịghị ekwesị maka ndị na-eto eto na agụmakwụkwọ, na ndị na-eche ihe ọjọọ ihu site na ụlọ dara ogbenye na njupụta, na-akpaghasị nchekwa nri, ọrụ dị egwu, na ihe ndị ọzọ.

Nsogbu ahụike uche na-abawanye ngwa ngwa maka ndị nọ n'afọ iri na ụma tupu oria ojoo a n'ihi ọtụtụ ihe kpatara ya. Mmetụta ọrịa na-efe efe emeela ka ọnọdụ ahụ ka njọ.

Ụmụ akwụkwọ nọ n'afọ ndị ikpeazụ nke ụlọ akwụkwọ na ịbanye ụlọ akwụkwọ sekọndrị emetụtala nke ukwuu. Ọtụtụ ndị na-eto eto gbahapụrụ agụmakwụkwọ ha, na ọbụlagodi ugbu a ọkwa nke ịhapụ akwụkwọ na ịhapụ agụmakwụkwọ ka dị elu karịa tupu ọrịa ọjọọ apụta na 2020.

"Ahụtụbeghị mbụ & Emechabeghị: nkuzi amụma na ndụmọdụ sitere na COVID19” – mbipụta nke abụọ, ibe 2, DOI: 20/10.24948

Ndị na-ekpebi ike na-ekere òkè na ọnụ ọgụgụ ndị a na-arị elu nwere ike ịgụnye mkparịta ụka dị mgbagwoju anya nke:

• Omenala obodo, (dịka mgbanwe ọha, ọgba aghara obodo)
• akụkọ ihe mere eme (dịka ịchịisi),
• usoro (dịka akụ na ụba, ahaghị nhata),
• gburugburu (dịka gburugburu dijitalụ),
• bayoloji (dịka ọmụmaatụ afọ ntolite)
• ihe gbasara onwe onye (dịka ọmụmaatụ mmalite na ihe ọmụmụ ihe n'otu oge, gburugburu ezinụlọ) na
• mmepe nke Executive ọrụ (resilience) nke n'aka nke na-emetụta perinatal na nwata ihe (sociological, mmụta, gburugburu ebe obibi gụnyere ọjọọ ahụmahụ na nne na nna).

Mmetụta ndị a na ahụike uche nwere ike ịpụta n'ike n'ike n'ogologo oge, site na mmalite mmalite (dịka enweghị ike) na ịdị mkpa nke ihe ụfọdụ ga-agbanwe agbanwe. Ọ bụ ezie na a na-enyo enyo ọtụtụ n'ime ndị a nwere ike ikpebi, anyị enweghị nghọta miri emi banyere mkpa ha dị na njikọ dị n'etiti ha karịsịa n'ime ọnọdụ ụwa dị iche iche. Nghọta bara ụba a nwere ike ịdị mkpa iji ghọta ebe a ga-etinye aka na ntinye aka nke ga-adị mkpa ịgbatị karịa ọrụ ahụike uche na akụkụ nke nlekọta mmekọrịta mmadụ na ibe ya na agụmakwụkwọ.   

N'iburu ọdịdị dị ukwuu nke ihe ịma aka a, na ọnụ ọgụgụ nke ihe ndị nwere ike ịdị na-egwu egwu na mgbanwe ọnọdụ, ọ na-esiri ike ịchọpụta ebe na otu a ga-esi tinye ego na iwu ọha na eze iji dozie ọnụ ọgụgụ ndị a na-arị elu. Enweghị nghọta dị nro a nwere mmetụta amụma dị ịrịba ama nke gbatịrị karịa ngalaba ahụike uche. N'ihi ọdịdị dị iche iche nke ma ihe na-akpata mgbanwe na mmetụta ha, ọ dị oke mkpa na a na-eme usoro nchịkwa iji chọpụta ihe ngwọta. Nlaghachi nke ọha na eze na ntinye ego nke omume mgbochi mbụ nke multisectoral na-eme ka ọ dị mkpa na anyị na-akwado ọtụtụ ihe àmà na-egosi na anyị na-eme atụmatụ site n'ịzụlite nghọta nkekọrịtara nke ihe ịma aka a dị mgbagwoju anya.  

Ihe omume a kwadoro ga-akpọkọta ndị ọkachamara na ndị ntorobịa sitere na ọnọdụ dị iche iche zuru ụwa ọnụ na ngalaba ọmụmụ gụnyere:

• akparamaagwa,
• neuroscience,
• sayensị agụmakwụkwọ,
• sociology,
• anthropology, na
• nkà mmụta uche na mmepe nkà mmụta ọgwụ

ịzụlite nghọta nke ndị na-ekpebi ịdaba ọdịmma onwe onye maka ndị na-eto eto.  

Ndị ISC ga-esepụta otu panel nlekọta ọkachamara sitere na gburugburu ụwa, gụnyere ọzụzụ dị iche iche na ọnọdụ ụwa, gụnyere ndị ọkachamara na-eto eto. A ga-ewepụta ihe ndị a site na nhọpụta sitere na nnukwu ụlọ akwụkwọ agụmakwụkwọ, ngalaba sayensị eke na mmekọrịta ọha na eze bụ ndị otu ISC. Ọ ga-adị iche site na ịdọ aka ná ntị na ọdịdị ala. Otu oru ngo ga-ewu gburugburu na-eto eto na-eme nchọpụta. Na mgbakwunye, otu ndị ntorobịa ga-eme ka ọrụ a mara, nke gụnyere ndị nyocha na-eto eto na ndị na-akwado ndị ntorobịa. Nke Otu ngalaba ndị ntorobịa WHO na ahụike uche a ga-akpọkwa ka o nye aka. A na-atụ anya na ọtụtụ n'ime ọrụ a ga-abụ mebere ma ebumnuche bụ imezu ọrụ a n'ime ọnwa 24 site na mmalite.  

Họrọ ndị ga-azọ ọkwa gị

A na-akpọ ndị otu ka ha tụọrọ ndị ọkachamara dabara adaba n'ofe nka dị iche iche nwere ike dabara maka ya otu nleba anya na/ma ọ bụ ndị na-eme nchọpụta ka ha sonye na ya otu oru ngo. Ndị ISC ụlọ akwụkwọ na-eto eto na mkpakọrịta a na-agba ume ka ha họpụta ndị ọkachamara. CV kachasị elu nke ibe abụọ na-akọwa nka na akwụkwọ ndị bụ isi kwesịrị ịgụnye na ngwa dị n'okpuru.

A na-emechi ntinye.

Foto site na Aziz Acharki on Unsplash