Ebipụtara ya na mbụ Blọọgụ LSE, nyere ikike n'okpuru CC BY 4.0
Otu ndị ọkachamara dị elu nke UN ewepụtala ndụmọdụ iji kọwaa otu anyị si atụ ọganihu, na-agafe ngwaahịa mba (GDP) dị ka ihe nhata. Odeakwụkwọ ukwu nke UN guzobere otu a mgbe mkparịta ụka dị ukwuu nke gọọmentị na UN gasịrị, nke mechara na Nkwekọrịta maka Ọdịnihu nke 2024. Otu n'ime ọtụtụ ihe omume nke nkwekọrịta ahụ bụ ịmepụta ihe ngosi ndị na-emeju ma gafere GDP. Mana gịnị kpatara nke a?
Malite na 1934, Simon Kuznets, onye na-atụpụta GDP nke oge a na akaụntụ mba, kwuru na ọ bụ ya mere o ji kpebie na ọ ga-ahazi akaụntụ mba. nyere ịdọ aka ná ntị ụwa elegharala anya nke ukwuu kemgbe ahụ: "Ọ fọrọ nke nta ka a mata ọdịmma nke mba site n'ịtụle ego mba." Ka ihe karịrị afọ iri itoolu gachara, GDP ka bụ ihe kacha mkpa gọọmentị na ụlọ ọrụ mba ụwa ji enyocha ọganihu, kesaa akụrụngwa, ma mee ka amụma doo anya.
N'eziokwu, GDP na-atụle naanị usoro ego. Ọ na-atụle azụmahịa mana ọ nweghị ike ịchọpụta otu esi ekesa akụnụba, ndụ onye ka mma, ma ọ bụ mmefu gburugburu ebe obibi. N'echiche GDP, iwepụ oke ọhịa na-agụ ọganihu dịka itinye ego na ahụike ọha. Ka ọ dị ugbu a, ụfọdụ onyinye bara uru nke ọha mmadụ, dị ka ọrụ nlekọta a na-akwụghị ụgwọ, ka a na-ahụghị anya. GDP nwere ike ịchọpụta ọrụ akụ na ụba, mana ọ naghị atụ ihe na-akpụzi ọdịmma mmadụ.
Ka uto GDP ka bụ ozi ọma nke ọganihu, enweghị nha anya amụbaala, ntụkwasị obi n'ụlọ ọrụ ọha na eze adaala. O doro anya na mbelata GDP emeela ka nsogbu ndị dị n'ime afọ iri gara aga ka njọ: ọrịa COVID-19, nsogbu ihu igwe, na nsogbu teknụzụ nke ahịa ọrụ. Ya mere, usoro dị ugbu a iji guzobe ihe ngosi ọganihu nke mba ụwa kwekọrịtara na ya karịa GDP bụ, ya mere, ohere dị oke mkpa, ngwa ngwa, mana dị nro iji pụọ na ọnyà GDP.
Akụkọ dị mkpa nke otu ndị ọkachamara dị elu nke UN dere gbasara ihe karịrị GDP Ịgụta Ihe Dị Mkpa: Njikọ nke Ọganihu Maka Ndị Mmadụ na Ụwa, ewepụtara n'ọnwa gara aga ma nye ọhụụ ọzọ nke ọganihu: ọdịmma ziri ezi, nke gụnyere mmadụ niile, na nke na-adịgide adịgide. Akụkọ ahụ na-atụ aro ka e jiri ihe ngosi iri atọ na otu ọhụrụ atụ aro iji "mezuo ma gafere" GDP, gụnyere ihe atụ akụ na ụba dịka ego ezinụlọ na-enweta kwa onye, ihe ndị dị na gburugburu ebe obibi dị ka mwepụta gas na-ekpo ọkụ na mba na ọkwa nke ihe ndị dị n'ikuku, yana usoro mmekọrịta mmadụ na ibe ya nke ọdịmma dịka echiche nke owu ọmụma. Ihe ngosi ndị a na-enye ebe mmalite maka usoro sara mbara iji kwado mbọ amụma dị iche iche.
Akụkọ ahụ amalitela usoro mkparịta ụka gọọmentị etiti, gọọmentị Guyana na Spen jikọrọ aka kwado ya n'okpuru Nzukọ Ezumezu nke UN, ebumnuche ya bụ ịtọ ntọala ọhụrụ maka ime atụmatụ mba na nke ụwa. mkparịta ụka mbụ na-abụghị nke iwu mere ka o doo anya na a ga-achọ nlekọta nke ọma iji mee ka usoro ahụ dị irè ma dabara na amụma, na-enweghị mmegharị ma ọ bụ kewaa mgbalị ndị dị ugbu a. Site na mmalite nke mkparịta ụka na usoro iji mezuo Ebumnuche Mmepe Na-adịgide Adịgide nke emere na Septemba 2027, usoro Mbelata GDP nwere ike inye ntọala siri ike maka ime amụma akụ na ụba nke na-enye ndị mmadụ na ụwa.
Otu n'ime ndụmọdụ dị na akụkọ a bụ ịmepụta ihe ngosi nchịkọta isi okwu nke ndị na-eme iwu na-aghọta nke ọma. Ndị a ga-enye anya na ọganihu, ma e jiri ya tụnyere dashboard dị mgbagwoju anya nke ihe atụpụtara. E bu n'obi ha ka ha jiri nlezianya na nke ọma chịkọta akụkụ dị mkpa nke ọganihu, na-ewulite na ọrụ nke otu ndị ọkachamara malitere. Ọ dị mkpa ka kọmitii sayensị ọ bụla e guzobere iji mepụta ihe ngosi mkpokọta dị otú ahụ, na-enweta nghọta site n'ọtụtụ echiche na nghọta dị iche iche, gụnyere site na sayensị mmekọrịta mmadụ na ibe ya na usoro ihe ọmụma ndị ọzọ dị ka ihe ọmụma obodo.
Nzaghachi nke otu a dabere na ọtụtụ iri afọ nke nyocha na mbọ mba na mba ụwa iji tụọ ọganihu, gụnyere site na Ebumnuche Mmepe Na-adịgide Adịgide, maka akụkọ ha. Mmalite nke usoro gọọmentị etiti enyela mkpali maka mkpa ọ dị ịkwalite njikọta na ọrụ a maka mmetụta amụma.
Ọ bụ ezie na ndị ọkachamara n'ihe gbasara akụnụba na ndị ọkà mmụta mgbakọ na mwepụ ga-anọgide na-abụ isi ihe dị mkpa na usoro teknụzụ Beyond GDP, mmachi nke GDP na-eme ka o doo anya na akụnụba naanị enweghị ike ịchọpụta otú ọdịmma mmadụ dị. N'iburu nke a n'uche, ihe ngosi ndị a tụrụ aro, nke na-akwado sayensị mmekọrịta mmadụ na ibe ya, gụnyere udo, ikike mmadụ, nkwụsi ike nke ụwa, ahụike, ọrụ, agụmakwụkwọ, nchekwa, na njikọ mmekọrịta mmadụ na ibe ya. Usoro a bụ nke a kapịrị ọnụ n'etiti ọgbọ dị iche iche, nke e mere ọ bụghị naanị iji jide otu ọha mmadụ si arụ ọrụ taa, kamakwa iji soro ma ihe anyị na-ewu ga-adịgide maka ọgbọ ndị ga-abịa n'ihu.
Ntinye nke ihe ngosi ndị dị otú ahụ na-emepe ohere maka nghọta na ihe ọhụrụ teknụzụ site na ngalaba dịka soshiọlọji, akparamàgwà mmadụ, na nkà mmụta mmadụ nke na-etinye aka n'ịghọta ọtụtụ akụkụ nke ọdịmma, site na njikọta mmekọrịta mmadụ na ibe ya, ihe ọ pụtara omenala ruo ntụkwasị obi, na isonye na obodo. Ịgbasa usoro mmụta iji tinye ihe ọmụma obodo na mpaghara ga-emekwa ka itinye nghọta gbasara ọnọdụ na ahụmịhe dị mkpa maka ọdịmma.
N'otu aka ahụ, usoro mmụta na usoro ihe ọmụma ndị a na-enye ohere ijikọta ihe ngosi a na-atụ anya ya na eziokwu mmekọrịta mmadụ na ibe ya dị ndụ. Ịmepụta ihe ngosi ndị bara uru ma na-adịghị oke mgbagwoju anya na teknụzụ na nhazi, ga-achọ ihe ọhụrụ na njikọ aka n'etiti na nke ọzọ. Nke a chọrọ ihe okike, itinye aka n'ụzọ a kpachara anya na oge. Ọ bụrụ na usoro mba ụwa nwere ike inye ohere ma nabata mgbalị ndị dị otú ahụ, nsonaazụ ya nwere ike inwe mmetụta dị ukwuu n'otú anyị si aghọta ma tụọ ihe dị mkpa maka ọdịmma mmadụ na mbara ala.
Ihe ịma aka teknụzụ na nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị ka dị. Inweta nkwekọrịta na usoro nha nke na-anọchite anya ọdịmma na-efunahụ akụkụ dị mkpa (karịsịa akụkụ ndị siri ike ijide), itinye aka n'ihe ize ndụ nke imegharị ihe, ịdabere na ngụkọ doro anya na nke dị mgbagwoju anya, na ịbanye n'ihe ịma aka ikike ọnụọgụgụ n'ọtụtụ ọnọdụ mba ga-abụ ajụjụ siri ike.
Ịnabata usoro nhazi ọhụrụ n'ọkwa ụwa na-ewetakwa nsogbu ọchịchị. Ndụmọdụ akụkọ ahụ gbasara ihe ngosi mgbasa ozi n'ofe mba, tinyere ihe ngosi dashboard nke lekwasịrị anya karịsịa na ọganihu ime obodo na nke mba ọzọ, nwere ike ime ka nkwekọrịta sie ike.
Akụnụba ụwa ka dị n'ime usoro na ihe ndị na-esi na GDP apụta, ọnọdụ ihu igwe dị ugbu a nke asọmpi na-esiwanye ike na mpaghara, esemokwu na-aga n'ihu na njikọ aka ndị gbawara agbawa na-eme ka nrụgide ndị a dịkwuo njọ.
Ma e nwere mmụba. Nkwa Sevilla, nke a nabatara na Nzukọ Mba Nile nke Anọ gbasara Ego maka Mmepe, kpọrọ iwu ndị na-elekwasị anya na GDP nke na-achịkwa ego nkwekọrịta, ọkwa kredit, na nkwado ụgwọ dị ka ihe mgbochi maka mmepe na-adigide. Global Alliance for Beyond GDP, nke Spain, OECD, UNCTAD, na SEGIB hiwere na 2025, nke mba karịrị iri atọ kwadoro, na-ekwe nkwa ministri ego, ụlọ ọrụ ọnụọgụgụ, na ụlọ akụ mmepe ọtụtụ mba ịtụgharị usoro ọhụrụ ọ bụla gafere GDP ka ọ bụrụ mkpebi ọrụ. Atụmatụ ndị ọzọ, gụnyere Ụzọ Isi Wepụ Ịda Ogbenye Karịrị Uto na amụma maka a Òtù Mba Nile Maka Ahaghị Aha nwekwara ike itinye mkpali ọzọ.
Izute atụmatụ a chọrọ ihe dị iche iche ndị nwere mmasị na ya ga-eme, dịka akụkọ ahụ si kwuo. Usoro gọọmentị dị n'etiti ga-anọgide na-agụnye ihe niile ma na-emeghe maka ntinye aka sayensị. Gọọmentị ga-etinyerịrị usoro ahụike n'ime atụmatụ iwu ma mee ka usoro data dị n'azụ ha sie ike. UN na ụlọ ọrụ mba ụwa ga-achọ ịhazi akụkọ zuru ụwa ọnụ, ego na nkwado mmejuputa. A ga-akpọ ndị otu ọnụ ọgụgụ mba ụwa ka ha hazie ihe ngosi ma mechie oghere nha dị ukwuu, karịsịa na ntọala obere ikike. Na karịa ụlọ ọrụ ọha, agụmakwụkwọ, ọha mmadụ, ngalaba nkeonwe, na mgbasa ozi, ha niile nwere ọrụ n'ịkwalite ihe ọhụrụ, ibu ọrụ, na mmụba ọha maka mgbanwe.
Ọnwa ndị na-abịa ga-abụ ihe dị mkpa. Ọdịdị nke mkparịta ụka dị n'ihu, nhọpụta nke odeakwụkwọ ukwu ọhụrụ nke UN, na nzukọ kwa afọ nke IMF na World Bank, ga-egosi ma usoro a nwere ike ịmepụta usoro ndị ga-agbanwe amụma n'ezie, ma ọ bụ naanị tinye na akwụkwọ ogologo nke mgbanwe e bu n'obi ọma mana nke a na-emebeghị eme.
Foto site na Rohit Dey on Unsplash
Gụkwuo gbasara Ime nnyocha omume ọma n'ebe ndọrọ ndọrọ ọchịchị nwere oke ụkpụrụ omume Gụkwuo gbasara Norway ga-anabata ụlọ ọrụ nhazi nke ise nke afọ Polar nke mba ụwa, na mmekorita ya na Republic of Korea na Chile Gụkwuo gbasara ndị isi na ndị nchọpụta na Pasifik jikọrọ aka ọnụ iji mee ka usoro nri sie ike tupu COP31 