Ibe a pụtara na mbụ Akụkọ Arete.
Ka gọọmentị na-ebelata mmefu ego nyocha na mmekọrịta mba ụwa na-aghọ ihe a na-azụkarị, mmekọrịta dị n'etiti sayensị na ime mkpebi ndọrọ ndọrọ ọchịchị na-abanye n'ọnọdụ dị njọ karị.
Ihe egwu dị, dịka Sir Peter Gluckman, onyeisi oche nke International Science Council, ọ bụghị na sayensị n'onwe ya efuola ntụkwasị obi. Ọ bụ na omenala nke sayensị na ime iwu na-arụ ọrụ na usoro dị iche iche - nakwa na ndị ọkà mmụta sayensị na-ala azụ inyocha adịghị ike dị n'ime usoro nke ha.
"Sayensị anaghị eme iwu," Gluckman kwuru n'ajụjụ ọnụ sara mbara ya na onye na-ekwu maka ya. Onye nnọchiteanya sayensị podcast. "Sayensị na-agwa amụma. Ime atụmatụ bụ ime nhọrọ n'etiti nhọrọ dị iche iche, gụnyere nhọrọ ime ihe ọ bụla, nke na-emetụta ndị nwere mmasị dị iche iche n'ụzọ dị iche iche. Ee, sayensị na-enye, n'ọtụtụ ọnọdụ, ihe ọmụma ntọala nke a na-eme mkpebi. Mana mgbe ahụ ị ga-eche echiche banyere ọnụ ahịa, mmetụta, echiche ọha na eze, nchegbu omume na mmekọrịta mmadụ na ibe ya, na ntụle ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Ihe a niile na-abata na mkpebi ndị a na-eme."
Ọ na-arụ ụka na ọdịiche ahụ ka bụ ihe a na-aghọtahie nke ukwuu, ọkachasị n'oge nsogbu.
Kansụl Sayensị Mba Nile bụ otu na-abụghị nke gọọmentị nke e guzobere na 2018 site na njikọta nke Kansụl Sayensị Mba Nile na Kansụl Sayensị Mba Nile. Ọ dị na Paris, ọ na-eje ozi dị ka olu zuru ụwa ọnụ maka sayensị, na-akpọkọta ihe dị ka otu sayensị mba ụwa 270, njikọ, na agụmakwụkwọ mba ma ọ bụ mpaghara iji kwalite sayensị dị ka ihe ọma ọha na eze zuru ụwa ọnụ.
N'oge ọrịa COVID-19, mba dị iche iche na-adaberekarị na ihe akaebe yiri nke ọrịa mana ha na-agbaso iwu dị iche iche, site na oge mkpọchi ruo na mmechi ụlọ akwụkwọ ruo na iwu mgbochi. Maka Gluckman, ọdịiche ahụ egosipụtaghị ọdịda sayensị kama eziokwu ahụ bụ na ihe akaebe bụ naanị otu akụkụ nke ikpe ndọrọ ndọrọ ọchịchị.
“Mgbe gọọmentị chọrọ ndụmọdụ sayensị, sayensị anaghị ezu oke,” ka o kwuru. “Dịka ndị ọkà mmụta sayensị, anyị adịghị mma nke ukwuu n'ikweta ihe anyị maara na-ejighị n'aka. Ọ fọrọ nke nta ka ọ bụrụ mgbe niile ka e nwere oghere dị n'etiti ihe sayensị maara na ihe ọ na-emechi. Ọrụ anyị bụ ikwu eziokwu banyere ihe anyị maara, ihe anyị na-amaghị, na ihe ihe ndị a na-ejighị n'aka bụ. Mana ọ bụ maka ndị na-eme amụma, ọ bụghị ndị ọkà mmụta sayensị, ịtụle akụkụ ndị ọzọ.”
N'uche ya, otu n'ime echiche na-ezighi ezi kachasị na-adịgide bụ na ndị ọrụ ahọpụtara enweghị ike ijikwa obi abụọ.
"Echere m na ndị ọkà mmụta sayensị chere na ebe ha maara na A na-akpata B, gọọmentị ga-eme ihe," ka o kwuru. "Ọ bụghị otú ahụ ka ọ dị. Ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị na-ejikwa ejighị n'aka mgbe niile. Ha na-ejikwa ejighị n'aka oge ọ bụla ha chere ntuli aka ihu."
Ntụkwasị obi, ka ọ na-arụ ụka, adabereghị n'igosi obi ike karịa n'ịnakwere oke.
"Mpụ kachasị njọ anyị nwere ike ime n'okwu sayensị bụ ikwu na ihe doro anya na-adịghị ebe ahụ," ka o kwuru. "Ịkwụwa aka ọtọ na-eduga n'ịtụkwasị obi."
Gluckman ejirila ọtụtụ afọ iri abụọ gara aga rụọ ọrụ n'ebe sayensị na ọchịchị dị. Ọ rụrụ ọrụ dịka onye ndụmọdụ sayensị mbụ na New Zealand site na 2009 ruo 2018 ma ugbu a ọ bụ onye ndu International Science Council, nke na-ezukọ ndị otu sayensị n'ofe mpaghara ndị na-abụghị mkparịta ụka nkwekọrịta nkịtị - ihe a na-akpọkarị Track-Two politics sayensị.
Mana ọ dọrọ aka ná ntị na nsogbu dị na ndụmọdụ sayensị enweghị ike ịbụ naanị n'ihi ndọrọ ndọrọ ọchịchị ma ọ bụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị. O kwuru na ụlọ ọrụ sayensị n'onwe ya emepụtala usoro mkpali nke na-akwụghachi ọnụ ọgụgụ na ọhụụ uru karịa mkpa.
“E nweela ọtụtụ sayensị na-atọ ụtọ,” ka o kwuru. “Ọ bụrụ na ị lelee ọnụọgụ akwụkwọ sayensị ndị a na-akpọtụghị aha, nke na-enye aka nke ukwuu inye obodo agụmakwụkwọ ọtụtụ akwụkwọ n'egwuregwu mbipụta ma ọ bụ ịla n'iyi, ị ga-ajụ ajụjụ. Anyị ewulitela usoro mkpali gburugburu bibliometrics — ọnụego ntụaka, ihe ndị na-emetụta mmetụta — ọ na-edugakwa na ọrụ nke na-anaghị akwalite ókèala ihe ọmụma mgbe niile n'ụzọ bara uru.”
N'otu oge ahụ, o kwuru na ụlọ ọrụ nkeonwe na-akwado ma na-eduzi nnyocha nchọpụta n'oge mbụ karịa ụlọ ọrụ ọha. Mgbanwe ahụ nwere ike ibelata nghọta ma mee ka ọrụ ọzụzụ na nduzi nke mahadum na-enye ghara ịdị irè.
"Ọ bụ n'ọdịda anyanwụ ka anyị na-ahụ mbelata na sayensị bụ isi," ka o kwuru. "Mana anyị kwesịkwara ileba anya n'onwe anyị. Ọ bụrụ na sayensị nwere mmetụta n'ezie, a gaghị enwe ụkọ gọọmentị chọrọ itinye ego karịa na ya."
O kwuru na nnyocha onwe onye ahụ ga-agbasarịrị karịa ụdị ego maka ajụjụ gbasara omume ọma, ụkpụrụ na ụkpụrụ. Mmepụta sayensị na-agbasa ugbu a n'ókèala ala, na-eto nke ukwuu na Eshia, Latin America na akụkụ ụfọdụ nke Africa. A pụghịzi iche na ụkpụrụ ọchịchị e mepụtara na North America na Europe na-akọwapụta azụmahịa zuru ụwa ọnụ.
"Sayensị bụ ihe omume zuru ụwa ọnụ n'ezie," ka o kwuru. "Nke ahụ pụtara na anyị ga-enwerịrị ụkpụrụ na ụkpụrụ ndị na-egosipụta azụmaahịa zuru ụwa ọnụ n'ezie, ọ bụghị otu akụkụ nke azụmahịa ụwa."
N'agbanyeghị nrụgide ndị a, Gluckman jụrụ echiche ahụ na mmekorita sayensị na-ada ada. O zoro aka na mmekorita oge Agha Oyi na mbelata ihe egwu nuklia na nlekota gburugburu ebe obibi, yana nye ụlọ ọrụ dịka Intergovernmental Panel on Climate Change, dị ka ihe akaebe na mmekorita sayensị nwere ike ịnọgide ọbụlagodi mgbe mmekọrịta mba ofesi siri ike.
"Ụwa chọrọ sayensị," ka o kwuru. "Ụwa ka mma n'ihi sayensị na ihe ndị o mere n'ime afọ 100 ma ọ bụ 150 gara aga. Nke ahụ ga-anọgide. Ọ ga-adị iche. Usoro ahụ ga-agbanwe. Mana ekweghị m ikwere na sayensị enweghị ike inye aka mee ka ụwa ka mma."
Maka ya, ihe egwu ka ukwuu bụ ịgafe ókè n'ime sayensị n'onwe ya. N'ọnọdụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị ebe a na-arụrịta ụka gbasara ego nyocha, atụmanya ọha na eze dị elu, ndị na-eme amụma na-echekwa nrụgide akụ na ụba na nchekwa dị iche iche ihu, na nhazigharị ahụ nwere ike ịdị mkpa karịa ichebe ikike naanị.
"Ọ bụrụ na anyị agbanahụ azịza nke obi nkoropụ ma ọ bụ mpako na anyị maara ihe anyị ga-eme n'ọnọdụ ọ bụla wee kwuo, nke a bụ ihe sayensị nwere ike ịgwa gị, ka i wee nwee ike ịtụle akụkụ ndị ọzọ, mgbe ahụ anyị ga-enwe ọganihu."
Foto: Koi Tū Centre maka Ọdịnihu Amaara Ihe
Gụkwuo gbasara Sayensị nke oge a: ihe ndị na-akpata mgbanwe n'etiti geostrategic, technology na soshal midia Gụkwuo maka Ihe Ụbọchị Sayensị 2026 kpughere gbasara isiakwụkwọ na-esote nke amụma sayensị Gụkwuo gbasara ọrụ sayensị iri na atọ maka amụma iji mepụta ọdịnihu ga-adịgide adịgide n'ofe Eshia-Australia 