Pọdkastị sayensị na mba ọzọ: Phyu Phyu Thin Zaw na nsogbu chere ndị dọkịta na ndị ọkà mmụta sayensị ihu na Myanmar

Ihe ngosi ISC: Sayensị na Mpụga bụ usoro pọdkastị na-egosipụta ajụjụ ọnụ nke ndị ọkà mmụta sayensị gbara ọsọ ndụ na ndị a chụpụrụ achụpụ bụ ndị na-ekerịta sayensị ha, akụkọ mgbapụ ha na olileanya ha maka ọdịnihu.

Ihe omume Sayensị na Exile nwere Dr Phyu Phyu Thin Zaw, onye bụ onye otu kọmitii na-ahụ maka sayensị na mbupụ.

Na-esochi ọchịchị nchịgbu nke February 2021 na Myanmar, ndị dọkịta na ndị sayensị ndị ọzọ a ma ama na mmegharị mmegide, ebe ọtụtụ ndị dọkịta na-eme ngagharị iwe megide ime ihe ike na mkpagbu. Na pọdkastị a, Phyu Phyu Thin Zaw na-ekerịta echiche ya banyere mwakpo a, yana etu ọgbaghara na-aga n'ihu na Mianmaa si emetụta ndị ahụike na ndị sayensị sara mbara. Phyu Phyu Thin Zaw, onye bụ nwa amaala Burmese, bụ ọkà mmụta sayensị nyocha, ọkachamara n'ọrịa na-ahụ maka usoro ahụike na-arụ ọrụ ugbu a dị ka onye nkuzi na Schoollọ Akwụkwọ Ahụike Ọha na Li Ka Shing Faculty of Medicine, Mahadum Hong Kong.

transcript

Phyu Phyu: Usoro ahụike ọha adaala ugbu a. Ọ pụtara na nlekọta ahụike anaghị adị ngwa ngwa na mba ahụ. Nchigbu a ahapụla usoro agụmakwụkwọ dị elu nke mba ahụ nkewa na agbajikwa kpamkpam. Ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ mahadum niile, gụnyere ụlọ ọrụ nyocha na mahadum ahụike, a na-emechi ha niile ugbu a, ha na-atakwa ahụhụ site na ndọrọ ndọrọ ọchịchị, agha na mmebi ikike mmadụ.

Husam: Abụ m onye ọbịa gị Husam Ibrahim nke a bụ sayensị na pọdkastị ndọrọ ndọrọ ọchịchị. N'usoro isiokwu a, anyị na-enweta nghọta na ndụ nke ndị ọkà mmụta sayensị bụ ndị na-ejegharị ejegharị, na anyị na-atụle otú a ga-esi chekwaa oge gara aga, ugbu a na ọdịnihu nke sayensị n'ofe oke. Pọdkastị ahụ bụ akụkụ nke oru ngo ndị gbara ọsọ ndụ na ndị ọkà mmụta sayensị chụpụrụ achụpụ nke Sayensị International na-arụ, ọrụ jikọrọ aka nke World Academy of Sciences, International Science Council, na InterAcademy Partnership.

Na mmemme nke taa, anyị na-anụ site n'ọnụ Dr. Phyu Phyu Thin Zaw, onye dibia bekee nke Burme nwere PhD na ọrịa na-efe efe. O si Mianmaa kwaga Hong Kong ịrụ ọrụ n’ebe na-enye ya ohere inweta nnwere onwe agụmakwụkwọ. Ugbu a ọ bụ onye nkuzi na ụlọ akwụkwọ ahụike ọha na Mahadum Hong Kong.

Na Nọvemba 2020 Ndị otu Aung San Suu Kyi National League of Democracy meriri ntuli aka izugbe na Myanmar. Na Febụwarị 1, 2021, ndị agha mere ọchịchị na Mianmaa na ndị agha na-arụrịta ụka na nsonaazụ ntuli aka ahụ. Kemgbe ahụ, ọtụtụ ndị ọrụ ahụike na ndị ọkà mmụta sayensị abanyela ọrụ, nke ndị agha meghachiri omume site na ime ihe ike na mkpagbu.

Phyu Phyu: Nzaghachi ndị agha Myanmar enweghị isi. M pụtara, ọ bụ n'ezie obi ọjọọ. Ndị agha lekwasịrị anya ndị dọkịta na-etinye aka na ngagharị nnupụisi obodo na oke ime ihe ike. Ọtụtụ ndị dọkịta tụfuru ndụ ha n'okporo ụzọ n'oge nlekọta mberede ma ọ bụ ọrụ nnapụta maka ndị ngagharị iwe. A tụrụkwa ọtụtụ ndị ọzọ mkpọrọ maka ịgwọ ndị na-eme ngagharị iwe. Ọtụtụ ndị enyi m nọ na nzuzo n'ihi akwụkwọ ikike ijide ha. Ndị agha wakporo ndị ọrụ ahụike na ụlọ ọrụ ugboro 179 wee gbuo ndị dọkịta 13 ruo ugbu a, ma merụọ 61 n'ime ndị dọkịta ahụ kemgbe ọchịchị ahụ. A tụrụ ndị dọkịta 139 mkpọrọ ka ndị ọrụ nchekwa 51 nwụchiri ụlọ ọrụ ahụike. Yabụ ugbu a enwere ụlọ ọrụ ahụike 31 n'okpuru ọrụ ndị agha, dịka akụkọ UN siri kwuo. Ya mere, ndị dọkịta niile sonyeere òtù nnupụisi obodo nọ ugbu a na ndepụta njide na ọtụtụ n'ime ha na-ezo ugbu a maka ndụ na nchekwa ha, n'ihi ya, usoro ahụike ọha na eze Myanmar dara kpamkpam. Ọ nweghị ihe na-arụ ọrụ n'oge a.

Husam: Ya mere na February, ndị dọkịta 1000 sitere na ụlọ ọgwụ 70 gara ngagharị iwe megide ọchịchị ndị agha chụrụ onye ndu Aung San Suu Kyi. Kedu ihe kpatara kpọmkwem ndị ọrụ ahụike na Myanmar ime mkpesa na mbụ?

Phyu Phyu: Ya mere, na nzaghachi na mgbagha ahụ na February 1, ndị dọkịta Myanmar kpebiri ịga ọrụ, ọ bụghị maka ụgwọ ọnwa, ọ bụghị maka ụlọ ọrụ dara ogbenye, kama n'ihi na ha achọghị ịkwado ọchịchị ndị agha obi tara mmiri, ya mere ha mere ngagharị iwe. yana otu òtù nnupụisi obodo na mbọ iji kwụsị ọchịchị mgbagha na iweghachi ọchịchị onye kwuo uche ya. Ha na-arụ ụka na, kedụ ka ha ga-esi nọgide na-arụ ọrụ n'okpuru ọchịchị ndị agha obi tara mmiri na-adịghị n'ọchịchị? Ya mere, ha chere na ọ bụ nnọọ omume rụrụ arụ ịkwado ọchịchị obi ọjọọ dị otú ahụ.

N'afọ gara aga, e nwere ọtụtụ ndị dọkịta gburu na Ireland, South Korea, Sierra Leone wdg. Ya mere, ọtụtụ n'ime ihe ndị a anaghị adịte aka. N'ọnọdụ dị oke njọ ọnwa ole na ole n'ihi na gọọmentị… M na-ekwu na gọọmentị kwesịrị ekwesị ga-ewere ihe ndị dọkịta na-achọ, n'ihi na a na-ewerekarị ndị ọkachamara ahụike dịka ihe enyemaka mmadụ dị mkpa maka obodo ahụ, yabụ gọọmentị na-esokarị ha akpakọrịta ngwa ngwa.

Husam Ya mere, ụfọdụ ndị mmadụ nwere ike ilele ihe na-eme, ha nwere ike na-arụ ụka na ndị ọrụ ahụike na-arụ ọrụ arụrụ arụ adịghị mma, ọkachasị n'etiti ọrịa na-efe efe. Olee otú ndị dọkịta si mee ihe banyere nsogbu omume a?

Phyu Phyu: Ee, nke ahụ dị ezigbo mkpa ajụjụ gbasara ụkpụrụ. N’ihi ya, ọ bụghị nanị na ndị ọrụ ibe m nọ na Mianmaa echewo ihe iyi egwu nke ime ihe ike ndị agha ihu, ha echewokwa nnukwu nsogbu nke ụkpụrụ omume ihu. Yabụ, iji nagide nsogbu a siri ike, ọtụtụ ndị dọkịta na-agbalị ike ha niile iji gaa n'ihu n'ọrụ ha site na ngalaba nkeonwe ma ọ bụ ụlọọgwụ ọrụ ebere. Ha na ndị agha anaghị emekọ ihe ọnụ mana ha na-aga n'ihu na-akwado ndị ọrịa ha. N'ihi ya, enwere ọrụ ahụike n'efu maka ndị ogbenye, ọtụtụ ụlọ ọgwụ na-arụ ọrụ na ihe ndị ọzọ. Ya mere, m ga-achọ ịrụ ụka na ụdị ajụjụ ndị dị otú ahụ kwesịrị ka a na-eduzi ọ bụghị ndị dọkịta kama ọ bụ onye ọchịchị aka ike nke Mianmaa bụ Min Aung Hlaing, bụ onye butere agha ahụ. Ya mere ajụjụ m bụ, ọ bụ ụkpụrụ omume maka onye ndu ndị agha itinye aka na ndọrọ ndọrọ ọchịchị na ịkpata ọgba aghara ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nke ọha na eze n'etiti ọrịa na-efe efe? Yabụ na nke a bụ ajụjụ gbasara ụkpụrụ anyị kwesịrị iduzi onye ọchịchị aka ike a.

Husam: Kedu ka ihe omume ndị a si emetụta obodo ndị sayensị sara mbara ugbu a dị ka agụmakwụkwọ na nyocha na Mianmaa?

Phyu Phyu: Ihe ruru ndị agụmakwụkwọ 13,000 na ndị ọrụ na mahadum dị iche iche na Mianmaa kwụsịtụrụ ugbu a… wepụrụ ya. Yabụ na ọ bụ ihe dịka 45% nke ndị ọrụ na ngalaba agụmakwụkwọ ka elu. Ọnụ ọgụgụ dị ukwuu nke nkwusioru dị otú ahụ nwere ike inwe mmetụta dị ukwuu na ikike nke mahadum nke mba ahụ iji nyefee agụmakwụkwọ na ọdịnihu dị ka ọchịchịrị na enweghị olileanya maka ọtụtụ n'ime anyị. Ọ bụbu otu n'ime ndị kasị daa ogbenye na mpaghara ahụ. ọ họọrọ 92 n'ime mba 93 na nyocha zuru ụwa ọnụ n'afọ gara aga. Yabụ na ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ụmụ akwụkwọ niile na-amalite ịhapụ afọ agụmakwụkwọ dị oke mkpa. Dị ka ị maara, sayensị na agụmakwụkwọ dị elu dị oke mkpa maka mbọ obodo na-agbabawanye ego ọha na eze na ịkwalite ịdị n'otu. Ihe si na ya pụta dị ukwuu. Yabụ ugbu a, enweghị m okwu m ga-akọwa, ka ihe omume ndị a nwere ike isi mee ka ọdịnihu sayensị. Naanị ihe m nwere ike ịhụ bụ ọchịchịrị dị n'ụdị dị iche iche.

Husam: Kedu ihe ị chere ka ekwesịrị ime ugbu a na mba ụwa iji kwado ndị ọrụ ahụike na Myanmar?

Phyu Phyu: Daalụ maka ịjụ ajụjụ a. Ya mere, echere m na enwere ike ịnweta enyemaka atọ anyị chọrọ n'aka òtù mba ụwa. Nke mbụ bụ n'ezie enyemaka ozugbo, nke abụọ bụ enyemaka nwa oge na nke atọ bụ enyemaka ogologo oge. Ekwesịrị ịme ihe ozugbo ebe a ugbu a n'ihi na mwakpo na-aga. A ghaghị igbochi mwakpo megide ndị ọrụ nlekọta. Anyị chọrọ enyemaka nke òtù zuru ụwa ọnụ, dị ka United Nations, World Health Organisation iji gosipụta nsogbu nke mwakpo ahụ na mgbe ahụ ndị ọkachamara ahụike, òtù, ọha na eze na òtù sitere na ọkachamara na ọzụzụ niile ha kwesịrị ịdị n'otu n'ikwu okwu n'ike megide omume niile nke ịkpa ókè. iyi egwu na ime ihe ike megide ndị ọrụ ahụike na obodo anyị. Ma nke abụọ, anyị kwesịrị ịnapụta ndị ọkà mmụta sayensị ndị na-ezo ugbu a maka ndụ na nchekwa ha. Enwere ọtụtụ ndị ọkà mmụta sayensị na ndị ọrụ ahụike chụpụrụ na mpaghara agbụrụ, mpaghara oke. Ekwesịrị ịzọpụta ha wee tinye ha n'okpuru ụfọdụ nchekwa mba ụwa dịka nchekwa UN pụrụ iche ma ọ bụ ọrụ nnapụta.

Mgbe nke ahụ gasịrị, nsogbu a nwere ike ịdị ogologo oge. Ya mere, anyị kwesịrị n'ezie ịzụlite ogologo oge atụmatụ na atumatu banyere otu esi akwado nnyocha na mmepe ọrụ dị ka akụkụ nke ihe mberede usoro na iji nwetaghachi ndị ọkà mmụta sayensị na mba ọzọ site n'ịmepụta ngwugwu, gụnyere ndị gbara ọsọ ndụ nchebe, atumatu na nnọchi atumatu na anyị kwesịkwara ikenye ego pụrụ iche. na onyinye nyocha raara nye ndị nọ na nsogbu.

Husam: Olee ihe ndị i chere na-eme ka ndị ọkà mmụta sayensị na-eme nke ọma ná mba, oleekwa ihe ndị i chere na-enyere sayensị aka inwe ọganihu?

Phyu Phyu: Ihe kacha m mkpa bụ ihe gbasara ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Ọ ga-amasị m ịnye gị ihe atụ nke obodo m Myanmar. Ya mere, Myanmar ebiwo n'ọnọdụ ndị na-adịghị eguzosi ike n'ihe, ruo afọ 60, mgbe ahụ, ndị ọkà mmụta sayensị na mba m na-ebelata n'ezie. M ga-ekwu nyocha, ndị nyocha dị mma ma ọ bụ akwụkwọ dị oke oke ma e jiri ya tụnyere United States. Ya mere nkwụsi ike ndọrọ ndọrọ ọchịchị bụ otu ihe dị mkpa na mgbe ahụ obodo m na-alụ ọgụ na esemokwu agbụrụ ruo afọ 60. Ọ bụrụ na ịnweghị obodo kwụsiri ike, ndọrọ ndọrọ ọchịchị kwụsiri ike, ihe ndị ọzọ, ị ga-ewepụrịrị, ị ga-etinye naanị ndụ gị, nchekwa gị, ebe obibi gị, nri?

Ya mere, otu nkwụsi ike ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ọnọdụ akụ na ụba nke abụọ. Tupu afọ a, anyị nwere afọ 10 nke mgbanwe ọchịchị onye kwuo uche ya, anyị nwetara afọ ise nke ọchịchị onye kwuo uche ya maka afọ ise mana anyị enweghị ego zuru ezu iji tinye ego na sayensị. N'agbanyeghị otú anyị nwere ike isi kwuo na anyị hụrụ sayensị n'anya, ọ bụrụ na anyị bụ obodo dara ogbenye, ndị ogbenye, anyị enweghị ego zuru ezu iji mee ka sayensị na-eto eto. Ya mere ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ego. Ihe nke atọ bụ na obodo m, dịka e mechiri obodo m ma wepụ ya n'ụwa ihe dị ka iri afọ ise. Ya mere, ọtụtụ n'ime ndị anyị na-amachaghị nke ọma banyere ọganihu ma ọ bụ ụfọdụ n'ime ha nwere ike ghara ịghọta ihe multiculturalism. Ya mere, echiche nke ndị mmadụ kwesịkwara imeghe ma mee ka ọ pụta ìhè. Ya mere, m ga-ekwu ihe atọ: ndọrọ ndọrọ ọchịchị, akụnụba na echiche nke obodo.

Husam: Amụma sayensị na mba ọzọ chọrọ ịkwado obodo sayensị n'ọnọdụ ndị dị otú a. Kedu ihe ndị mmekọ a na-arụ ọrụ na òtù mba ụwa ndị ọzọ nwere ike ime iji nyere aka?

Phyu Phyu: Ya mere echere m na Sayensị Na Mpụga nwere ike inye aka nke ukwuu. Ha ga-enwe ike ịkwalite mmata ka ndị a si nọrọ ná nsogbu. Mgbe ahụ, anyị nwere ike inyere ha aka ịkwaga ná mba ahụ, dị ka obodo ọ bụla, nke dị njikere ịnabata ha.

Husam Daalụ Dr. Phyu Phyu Thin Zaw maka ị nọ na mmemme a, ma nye anyị nghọta gbasara ihe obodo Burma na-eche ihu ugbu a.

Pọdkastị a bụ akụkụ nke oru ngo ndị gbara ọsọ ndụ na ndị ọkà mmụta sayensị chụpụrụ na-aga n'ihu nke a na-akpọ sayensị na ndọrọ n'agha. Sayensị International na-elekọta ya, atụmatụ nke ụlọ ọrụ sayensị atọ zuru ụwa ọnụ na-emekọ ọnụ n'ihu n'usoro amụma sayensị. Ndị a bụ, International Science Council, World Academy of Sciences na mmekorita InterAcademy. Dr Phyu Phyu ka a họpụtara n'oge na-adịbeghị anya na Sayensị na Kọmitii Na-ahụ Maka Mpụga n'agha.

Maka ozi ndị ọzọ gbasara ọrụ sayensị na ndọrọ ndọrọ ọchịchị biko gaa na: Council.Science/Scienceinexile

Ozi, echiche na ndụmọdụ nke ndị ọbịa anyị gosipụtara apụtaghị na ụkpụrụ na nkwenye nke sayensị mba ụwa.

Phyu Phyu Thin Zaw

Phyu Phyu Thin Zaw bụ onye nkuzi na Schoollọ Akwụkwọ Ahụike Ọha na Li Ka Shing Faculty of Medicine, Mahadum Hong Kong. Ọ bụ ọkà mmụta sayensị nyocha, ọkà mmụta ọrịa na-ahụ maka usoro ahụike nwere ahụmịhe ọrụ afọ 12 na ngalaba gọọmentị. Ihe gbasara nyocha ya bụ nha anya, ahụike na agụmakwụkwọ, usoro ahụike na usoro ahụike Southeast Asia, ahụike mmekọahụ na ịmụ nwa, nha anya nwoke na nwanyị, mkpochapụ ịda ogbenye, na ihe ndị ruuru mmadụ. Thin Zaw bụkwa onye ndụmọdụ ahụike ọha na eze na-enye ndụmọdụ teknụzụ maka ndị tankị na ndị otu na-abụghị ndị gọọmentị.

Disclaimer

Ozi, echiche na ndụmọdụ ndị ọbịa anyị wetara bụ nke ndị nyere aka n'otu n'otu, na ọ pụtaghị na ọ bụ ụkpụrụ na nkwenye nke Science International, atụmatụ na-achịkọta ndị nnọchi anya ọkwa dị elu nke ụlọ ọrụ sayensị mba ụwa atọ: International Science Council (ISC,) InterAcademy Partnership (IAP), na World Academy of Sciences (UNESCO-TWAS).

Foto: Hush Naidoo Jade Foto on Unsplash