Banyere chepụtara
Dr. Mohamed Zahir Ọ bụ ọkachamara n'ihe gbasara mkpụrụ ndụ ihe nketa na onye nkuzi na ngalaba Biochemistry na Molecular Biology na Mahadum Ahụike na Sayensị Ndị Allied nke Muhimbili (MUHAS) na Tanzania. Ọrụ ya lekwasịrị anya n'ịkwalite mkpụrụ ndụ ihe nketa mmadụ na ọgwụ genomic na Afrịka site na nyocha, ọzụzụ na itinye aka na amụma.
Mgbe ndị ọkà mmụta sayensị si Afrịka na-ekwu maka ihe mgbochi ngagharị, mkparịta ụka a na-agakarị ịga Yuropu ma ọ bụ North America. Nkwụsịtụ na ịjụ visa egbochila ndị nchọpụta ịga nzukọ, ịga ọmụmụ ihe na isonye na nzukọ ebe a na-eme mkpebi ndị metụtara sayensị Afrịka. A na-amata nsogbu a nke ukwuu, gụnyere International Science Council, nke bụ na-enyocha otu mmachi visa si emetụta mmegharị mba ụwa nke ndị ọkà mmụta sayensị.
Ihe na-anaghị echebara echiche nke ọma bụ na ihe mgbochi ndị yiri nke ahụ dị n'ime Afrịka n'onwe ya.
Dịka ọmụmaatụ, na 2023, ọtụtụ ndị ọkà mmụta sayensị Naịjirịa ga-aga ogbako mmalite nke Consortium for Advanced Research Training in Africa na Mahadum Witwatersrand dị na Johannesburg. A naghị edozi visa ha n'oge, ha natara visa ha n'ụbọchị ogbako ahụ kwụsịrị (Nakweya, 2024).
Nke a abụghị njem si Afrịka gaa Yuropu ma ọ bụ Ugwu Amerịka.
Ọ bụ otu ndị nchọpụta Afrịka na-agbalị ịga nzukọ sayensị Afrịka n'obodo Afrịka ọzọ.
Ihe a na-egosi nsogbu sara mbara. Afrịka na-etinye ego na netwọk nyocha mpaghara, ebe ndị kacha mma, ọzụzụ postgraduate, genomics, nkwadebe ọrịa na-efe efe, sayensị ihu igwe na mpaghara ndị ọzọ dabere na mmekorita n'ofe ókèala. Ma ndị nchọpụta a tụrụ anya na ha ga-eme ka usoro ndị a rụọ ọrụ ka nwere ike iche usoro visa ogologo oge, oge nhazi a na-ejighị n'aka, ọrụ consular pere mpe na ụgbọ elu dị oke ọnụ ma ọ bụ na-apụtaghị ìhè.
Kọntinent ahụ enweghị ọtụtụ amụma ndị na-aghọta mkpa ọ dị itinye aka. Agenda 2063 Na-akpọ maka Afrịka jikọtara ọnụ ebe sayensị, teknụzụ na ihe ọhụrụ na-akwado mmepe na ọha mmadụ dabere na ihe ọmụma. Usoro Njikọ Mba Afrịka gbasara Nnwere Onwe nke Ndị Mmadụ na-enye usoro maka mmegharị nke ndị mmadụ n'ofe kọntinent ahụ, gụnyere ụmụ akwụkwọ na ndị nchọpụta. Otu Azụmahịa Ụgbọ njem ụgbọelu Afrịka e guzobere ya dị ka ọrụ kachasị mkpa nke Agenda 2063 iji melite njikọ ma belata ọnụ ahịa njem n'etiti mba Afrịka.
Afrịka eguzobelarị usoro amụma dị oke mkpa maka njikọta mpaghara. Ihe ịma aka ugbu a bụ ịtụgharị ọhụụ ahụ ka ọ bụrụ ahụmịhe kwa ụbọchị nke ndị nchọpụta na-eme njem gafee kọntinent ahụ.
The Akụkọ Banyere Mmepe Visa nke Afrịka 2025, nke Ụlọ Akụ Mmepe Afrịka na Kọmishọna Njikọ Afrịka jikọrọ aka mepụta, na-enye nkọwa doro anya nke ọnọdụ dị ugbu a. Ọ na-enyocha amụma visa nke mba Afrịka ọ bụla na-etinye n'ọrụ nye ụmụ amaala nke mba Afrịka ọ bụla ọzọ, na-amata ọdịiche dị n'etiti ohere ịnweta visa na-enweghị visa, visa dị mgbe ha bịarutere, na ikike achọrọ tupu njem.
Akụkọ ahụ gosiri na pasentị 28.2 nke ụzọ njem n'ime Afrịka enweghị visa na 2025, site na pasentị 20 mgbe ndeksi ahụ malitere na 2016. Nke a na-egosi ọganihu dị mkpa. Ọnụọgụgụ ụzọ njem mba na mba na-enweghị visa ruru ihe ndekọ 814 na 2025, ma e jiri ya tụnyere pasentị 803 na 2024.
Mana mmụba a na-egosi naanị akụkụ nke akụkọ ahụ. Na 2025, 51.1% nke njem ndị si mba Afrịka ka chọrọ visa ma ọ bụ ikike yiri ya tupu ha apụọ, mmụba sitere na 47.1% na 2024. Ntinye aka na visa mgbe ha bịarutere dara site na 24.8% ruo 20.4%, ọkwa kachasị ala kemgbe e guzobere index ahụ.
Ọnụọgụgụ ndị a na-egosi na ọganihu abụghị nke kwụ ọtọ ma ọ bụ nke otu. Ụfọdụ mba emepeela ókèala ha nke ukwuu, ebe ndị ọzọ ewebatala ihe ọhụrụ achọrọ ma ọ bụ gbanwee site na visa mgbe ha bịarutere iji nweta ikike eletrọniki. Ọ bụ ezie na visa eletrọniki nwere ike ịdị mfe inweta karịa visa akwụkwọ ọdịnala, ọ ka chọrọ nkwenye tupu onye njem amalite njem ahụ. Maka onye nyocha na-eche ịga ogbako ma ọ bụ mmemme ọzụzụ dị mkpirikpi, ọdịiche ahụ nwere ike inye obere nkasi obi ma ọ bụrụ na ikike abịaghị n'oge.
Ọdịiche mpaghara dị n'ime kọntinent Afrịka dịkwa oke mma. Akụkọ Visa Openness nke afọ 2024 chọpụtara na 99% nke amụma visa enweghị visa n'ime Kọntinent Akụnụba nke Mba Ndịda Ọdịda Anyanwụ Afrịka (ECOWAS). Ọnụọgụ ahụ bụ 17% n'ime Ahịa Azụmaahịa maka Ọwụwa Anyanwụ na Ndịda Afrịka na 14% n'ime Kọntinent Na-ahụ Maka Mmepe. N'ofe Afrịka dum, ohere ịnweta visa enweghị visa dị naanị 20.3%.
ECOWAS na-egosi na ngagharị mpaghara sara mbara ga-ekwe omume mgbe a gbanwere nkwa ndọrọ ndọrọ ọchịchị ka ọ bụrụ ihe a na-eme. Ahụmịhe dị iche iche n'obodo ndị ọzọ na-egosikwa ihe mere o ji eduhie mmadụ ikwu maka ngagharị Africa dị ka a ga-asị na ọnọdụ dị otu ebe niile.
Ọbụlagodi mgbe enyere ikike ịbanye, iru mba ọzọ dị n'Africa nwere ike ịdị ka ihe siri ike. Njikọ kpọmkwem n'etiti obodo ukwu dị n'Africa pere mpe, ụgwọ ụgbọ ala na-adịkarị elu, ụfọdụ njem chọrọ njikọ site na Europe ma ọ bụ Middle East.
Òtù Mba Nile Maka Ụgbọelu akọwaala nke a njikọ dị n'etiti Afrịka dịka ihe ịma aka pụrụ iche, yana obere ọrụ kpọmkwem na ọnụ ahịa dị elu na-emetụta njem n'ofe kọntinent ahụ. Ọmụmụ ihe ya gbasara nnwere onwe ahịa ikuku chọpụtara na ọtụtụ ahịa ụgbọelu n'ime Afrịka ka nwere nkwekọrịta abụọ, n'agbanyeghị na a nabatara nke ahụ Mkpebi Yamoussoukro na 1999 – nkwekọrịta ọtụtụ mba nke ndị minista Afrịka nakweere iji wepụ njem ụgbọelu na ahịa ikuku mpaghara mepere emepe maka asọmpi mba ụwa. Akụkọ ahụ kwubiri na imepe ahịa ndị a nwere ike ime ka ugboro ole ụzọ gawa, belata ụgwọ ụgbọ ma kwado ọrụ akụ na ụba sara mbara.
E nwere ihe atụ nke ihe mmekọrịta ka mma nwere ike ime. Nnwere onwe n'etiti South Africa na Kenya jikọtara ya na mmụba nke 69% na okporo ụzọ ndị njem. Mwebata ọrụ dị ọnụ ala n'etiti Johannesburg na Lusaka sochiri mbelata 38% na ọnụego mbelata na mmụba 38% na okporo ụzọ ndị njem.
Nchọpụta ndị a bara uru n'ihe gbasara akụnụba, mana ihe sayensị pụtara kpọmkwem. Netwọk nyocha agaghị arụ ọrụ nke ọma ma ọ bụrụ na nzukọ ndị a na-eme kwa ụbọchị na-eri oke ego ya. Mmemme ọzụzụ mpaghara na-efunahụ uru mgbe ndị sonyere ga-eji ọtụtụ ụgbọelu iji ruo ya. A pụrụ inye ọkà mmụta sayensị na-eto eto ohere dị mkpa mana ọ gaghị enwe ike iji ya n'ihi na ego ụgbọelu gafere ihe onyinye ahụ nwere ike ikpuchi.
Nzukọ ndị e mere n'ịntanetị emeela ka nkwukọrịta ka mma, ha kwesịkwara ịnọgide na-abụ akụkụ nke mmekorita sayensị. Otú ọ dị, ha anaghị anọchi anya ebe a na-etinye ụlọ nyocha, ọrụ ubi, ọzụzụ ahụike, ntinye akụrụngwa, nleta nhazi ihe nlele ma ọ bụ mmekọrịta na-abụghị nke e ji ewuli ntụkwasị obi na mmekọrịta ogologo oge.
Mkpa ọ dị ileba anya na ngagharị na-abịa n'oge sayensị Afrịka na-arụkọ ọrụ ọnụ. Enweghị ike ịgwọ ọrịa ndị na-efe efe, mgbochi nje, mgbanwe ihu igwe, ụdịdị dị iche iche nke ihe ndị dị ndụ, nchekwa nri, Otu Ahụike na ọgwụ genomic agaghị enwe ike ịgwọta nke ọma n'ime ókèala mba naanị.
H3Africa (Ihe Nketa Mmadụ na Ahụike n'Africa) na-enye ihe atụ bara uru. Mmemme a kwadoro ọmụmụ ihe ndị Afrịka na-eduzi na genomics mmadụ ma na-ewulite ikike na ụlọ nyocha, bioinformatics, ụkpụrụ omume na biobanking n'ọtụtụ mba. Uru ya sitere na ọrụ nkeonwe kama site na ijikọ ahụmịhe na akụrụngwa kesara na kọntinent ahụ.
Ihe nlereanya a na-abawanye uru n'ihi na ikike sayensị ka na-agbasa n'ụzọ na-adịghị mma. Dịka iwu si kwuo Akụkọ Sayensị UNESCO 2021, mpaghara ndịda Sahara dị n'Africa ruru ihe dị ka pasentị iri na anọ nke ndị bi n'ụwa mana naanị pasentị iri asaa nke ndị nchọpụta ya. Akụkọ ahụ na-ekwu na mmekorita sayensị mba ụwa na-arị elu, ọkachasị gbasara nsogbu dịka ọrịa na-efe efe, mgbanwe ihu igwe na mfu nke ụdị dị iche iche nke ihe ndị dị ndụ, nke na-anaghị asọpụrụ ókèala.
Ebe a na-ekesa ahụmịhe pụrụ iche na akụrụngwa nyocha n'ụzọ na-adịghị mma n'ofe kọntinent ahụ, mmekorita na-enye mba dị iche iche ohere ịkekọrịta ikike ma jiri itinye ego ndị dị ugbu a mee ihe nke ọma. Ọ bụ otu mba si ekekọrịta nkà pụrụ iche, jiri akụrụngwa dị oke ọnụ mee ihe nke ọma ma mepụta ohere nke ọ dịghị otu ụlọ ọrụ nwere ike inye naanị ya.
A na-aghọta akụrụngwa nnyocha n'ụzọ anụ ahụ: ụlọ nyocha, ikpo okwu usoro, ebe kọmputa, akụrụngwa na sistemụ data. Ihe ndị a dị mkpa, mana ha anaghị arụ ọrụ n'adabereghị na ndị a zụrụ azụ iji ha.
A ga-amata mmegharị sayensị dị ka akụkụ nke akụrụngwa ahụ.
Ụlọ nyocha nwere ike ịnwe akụrụngwa dị elu, mana uru ya na-ebelata ma ọ bụrụ na ndị ọkachamara enweghị ike ịga zụọ ndị ọzọ ma ọ bụ dozie nsogbu ojiji ya. Njikọ mba dị iche iche nwere ike ịnweta nnukwu ego, mana ọganihu ya ga-ebelata ma ọ bụrụ na ndị nyocha enweghị ike izute, ụmụ akwụkwọ enweghị ike ịnweta ọzụzụ mpaghara na ndị otu ọrụ enweghị ike ịkwaga n'etiti saịtị. Njem na-ekpebi otu ihe ọmụma, nkà na teknụzụ si agbasa nke ọma.
Kansụl Sayensị Mba Nile ekwenyelarị na nnwere onwe ngagharị dị ka otu n'ime ntọala nke isonye na sayensị. ọnọdụ gbasara ngagharị sayensị na-ekwu na usoro visa nwere ike ịdị mgbagwoju anya, dị oke ọnụ ma bụrụ nke a na-apụghị ịkọ amụma ya, yana ihe ga-esi na ya pụta kpọmkwem maka nzukọ, nkuzi na mmekorita nyocha. Ọ na-akpọkwa ndị otu sayensị ka ha tụlee ohere ịnweta visa mgbe ha na-ekpebi ebe a ga-enwe nzukọ.
A ga-eji ụkpụrụ a mee ihe n'ụzọ amamihe karịa n'ime Afrịka.
Afrịka amalitelarị ntọala siri ike maka ngagharị n'enweghị nsogbu. Ihe kacha mkpa ugbu a bụ ịtụgharị nkwa ndị a ka ọ bụrụ usoro bara uru nke na-akwado mmekorita sayensị.
Gọọmentị nwere ike iwebata usoro dị ngwa maka njem sayensị a kwadoro, hụ na usoro ikike eletrọnịkị bụ ihe a na-atụ anya ya ma doo anya, ma nọgide na-eme ihe ndị dị ugbu a maka njem ngagharị mpaghara. Obodo mpaghara nwere ike inyocha ihe mere nkwa ngagharị nnwere onwe ji arụ ọrụ nke ọma na mpaghara ụfọdụ mana ọ ka dị ike na mpaghara ndị ọzọ. Ndị nhazi ogbako kwesịrị ịtụle ohere ịnweta visa tupu ha ahọrọ ebe ma soro ndị ọrụ mbata na ọpụpụ na-akpakọrịta n'oge. Ndị na-enye ego kwesịrị ịhazi atụmatụ ego maka njem mpaghara ma kwe ka mgbanwe dị mfe mgbe visa ma ọ bụ nsogbu ụgbọelu metụtara nnyefe ọrụ.
Ụlọ ọrụ sayensị kwesịkwara idekọ ọnụ ahịa ngagharị amachibidoro. A na-ewerekarị ogbako ndị a na-anaghị eme, mgbanwe ndị a gbahapụrụ agbahapụ na ọrụ ndị a na-egbu oge dị ka nsogbu njem nkeonwe ma na-apụ n'anya na ndekọ ụlọ ọrụ. Na-enweghị ihe akaebe ka mma, mmetụta ọ na-enwe na mmepụta nnyocha, ọzụzụ na mmekorita ka dị mfe ileghara anya.
Afrịka enweela ọganihu dị ịrịba ama n'ịkwalite ụlọ ọrụ sayensị ya, itinye ego na akụrụngwa nyocha na iwulite netwọkụ nyocha kọntinent. O gosipụtakwala ọhụụ dị oke mkpa maka njikọta mpaghara site na atụmatụ dịka Agenda 2063, Protocol Free Movement na Ahịa Ụgbọelu Ọdụ Ụgbọelu nke Afrịka. Ihe ịma aka ọzọ bụ ijide n'aka na ndị nchọpụta nwere ike ịga n'ihu ngwa ngwa iji soro mmekorita a tụrụ anya na ha ga-ewulite.
blog Foto dị na Mohamed Nohassi on Unsplash
Disclaimer
Ozi, echiche na ndụmọdụ ndị e depụtara na blọgụ ndị ọbịa anyị bụ nke ndị nyere aka n'otu n'otu, ọ bụghịkwa ihe na-egosi ụkpụrụ na nkwenye nke Kansụl Sayensị Mba Nile.
Gụkwuo gbasara nchịkọta Open Science: ịkwado mmeghe na gburugburu ebe obibi nyocha na-agbanwe agbanwe Gụkwuo gbasara Nchịkọta Sayensị Open: akụrụngwa zoro ezo dị n'azụ mgbanwe nyocha Gụkwuo gbasara Ànyị na-ewulite akụrụngwa ihe ọmụma zuru ụwa ọnụ maka ụwa anyị nwere ma ọ bụ maka ụwa anyị na-agbalị ịmepụta? 